Bóng chuyền nữ Việt Nam sau một năm sa sút: Khi chiến thuật bị đọc vị và trụ cột quá tải

Ở một buổi tối cuối tuần, tôi ngồi trước màn hình trong căn hộ nhỏ tại Singapore, tua lại một trận đấu của đội tuyển bóng chuyền nữ Việt Nam. Có một hình ảnh cứ lặp đi lặp lại đến mức tôi phải bấm dừng: bóng được đỡ lên, chuyền hai đẩy ra biên, rồi tay chắn của đối phương khép lại đúng nhịp. Pha đầu, biên số 4 bị chặn. Pha sau, biên số 2 lại bị chặn. Đến pha thứ ba, bóng được đẩy vào giữa lưới, và người ghi điểm là một phụ công.

Chi tiết ấy khiến tôi ngồi lại lâu hơn dự định.

Trong bóng chuyền, phụ công ghi điểm không phải chuyện lạ. Nhưng khi phụ công trở thành một trong những người ghi điểm nhiều nhất của đội, khi những pha tấn công ở vị trí số 3 trở thành lối thoát thay vì mũi nhọn chiến thuật, thì có gì đó đã đảo ngược bên trong hệ thống. Ở một lối chơi nhanh kiểu châu Á lành mạnh, phụ công tồn tại để kéo giãn hàng chắn, để giải phóng hai cánh. Ở đây, phụ công trở thành van xả. Sự đảo chiều ấy nói lên nhiều điều hơn bất kỳ bảng thống kê nào mà tôi có trong tay.

Để kể câu chuyện năm nay cho đúng, tôi phải bắt đầu từ kỳ vọng. Một năm trước, đội tuyển nữ Việt Nam vô địch AVC Cup, vô địch SEA V.Cup, và lần đầu góp mặt ở giải vô địch thế giới. Những kết quả ấy không đến từ may mắn thuần túy. Chúng đến từ một đội hình có chiều sâu hiếm có, nơi Trần Thị Thanh Thúy là mũi nhọn ở vị trí chủ công, Hoàng Thị Kiều Trinh đảm nhiệm đối chuyền, Nguyễn Thị Trinh đứng giữa lưới, và cả tập thể ăn ý đến mức người ta bắt đầu nói về một chu kỳ dài.

Rồi năm nay đến, và bức tranh đổi màu ở mọi cấp độ giải đấu. AVC Cup: hạng ba, không vào chung kết, chuỗi vô địch ba năm khép lại. SEA V.Cup: vòng bảng chật vật, bước vào vòng loại trực tiếp thì thua trắng 0-3. Giải vô địch châu Á: vỏn vẹn một trận thắng. Asiad: hạng bảy, trong khi mục tiêu được nói ra là lọt vào bán kết.

Đây là điểm tôi muốn nhấn mạnh: kết quả không chỉ xấu ở một giải. Nó xấu ở mọi tầng giải đấu, từ cấp châu lục đến cấp khu vực. Một đội bóng có thể thất bại ở một giải vì bốc thăm, vì chấn thương, vì một trận đấu mà mọi thứ không vào. Nhưng khi mọi giải đấu đều kém hơn chuẩn cũ, thì đó là một vector đi xuống nhất quán, và một vector nhất quán luôn có giá trị chẩn đoán cao hơn bất kỳ một thất bại đơn lẻ nào.

Điều đáng chú ý nằm ở danh sách những trận thua. Có những thất bại thuộc về đẳng cấp — Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc. Thua họ là chuyện đã được dự liệu từ trước, và không ai nên lấy đó làm thước đo. Nhưng có một nhóm khác khiến người theo dõi phải khựng lại: Indonesia hai lần, Philippines, Kazakhstan. Đây là những đối thủ mà bóng chuyền nữ Việt Nam từng được đánh giá cao hơn, hoặc ít nhất là ngang bằng. Thua ở nhóm này không nói về đẳng cấp. Nó nói về trạng thái.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi suốt nhiều mùa, có một điều tôi học được: kết quả chỉ là phần nổi. Khi một đội thua đội mạnh hơn, đó là dữ liệu về khoảng cách. Khi một đội thua đội ngang mình, đó là dữ liệu về chính mình. Trong trường hợp của tuyển nữ Việt Nam năm nay, tôi tin vấn đề nằm ở lớp thứ hai — và nó bắt đầu từ những chi tiết rất nhỏ trên sân.

Hãy bắt đầu từ điều rõ ràng nhất. Đội tuyển nữ Việt Nam bị đọc vị, và đó là vấn đề khả năng dự đoán được, không phải vấn đề sức mạnh.

Trong bóng chuyền, một lối chơi trở nên dễ bị đọc khi hai thứ xảy ra đồng thời: chất lượng đỡ bước một không đủ để chạy các phương án biến hóa, và cách phân phối bóng của chuyền hai đã bị đối phương nghiên cứu kỹ. Cả hai khả năng này đều khớp với những gì diễn ra trên sân. Khi cánh không thể xuyên qua hàng chắn, khi các pha tấn công ở vị trí 2 và vị trí 4 liên tục đâm vào tường, đội bóng bị dồn vào thế phải đẩy bóng vào giữa nhiều hơn bình thường. Và đến lượt mình, việc lạm dụng tấn công giữa lại khiến toàn bộ hệ thống trở nên dễ đoán hơn nữa.

Tôi gọi đó là vòng xoáy tự củng cố. Càng bị chặn, càng phải đơn giản. Càng đơn giản, càng bị chặn. Đội bóng không mất sức mạnh trong một đêm. Đội bóng mất đi tính bất ngờ, và trong bóng chuyền đỉnh cao, tính bất ngờ là một dạng sức mạnh.

Có một chi tiết kỹ thuật mà tôi cho là quan trọng nhưng ít được bàn tới. Đỡ bước một là nền móng của mọi phương án tấn công nhanh. Khi bước một dao động, chuyền hai buộc phải đưa bóng cao hơn, chậm hơn, và an toàn hơn. Bóng càng cao, hàng chắn đối phương càng có thời gian khép lại. Bóng càng chậm, cặp chắn giữa càng kịp di chuyển ra biên. Nói cách khác, một bước một yếu không chỉ làm mất một pha bóng — nó làm mất cả một hệ thống.

Sự bất ổn của chuyền hai Kim Thoa trong năm nay là một biến số được nhắc đến nhiều. Với độ tin cậy ở mức trung bình, tôi cho rằng đây là một mắt xích liên quan trực tiếp đến vấn đề nhịp độ. Một chuyền hai không thể tăng tốc độ phân phối sẽ buộc các tay đập phải tấn công vào những tình huống mà hàng chắn đã vào vị trí. Đó là lý do vì sao các pha bóng ở vị trí 2 và vị trí 4 bị chặn nhiều đến vậy.

Phần thứ hai của câu chuyện nằm ở vị trí đối chuyền. Đội tuyển năm nay không có một đối chuyền đúng nghĩa. Để lấp khoảng trống, ban huấn luyện đã lần lượt đưa Đoàn Thị Xuân, Trần Thị Thanh Thúy và Nguyễn Thị Uyên vào vai trò ấy. Đây là giải pháp tình thế, và trong bóng chuyền đỉnh cao, giải pháp tình thế ở vị trí đối chuyền hiếm khi trả lại đủ giá trị. Chủ công đá sang đối chuyền phải đối diện với góc chạy khác, nhịp chạy khác, và những cặp đối đầu chắn – chắn khác hẳn. Kết quả thường là hiệu suất tấn công giảm và khả năng chắn bên phải yếu đi.

Việc dùng ba cầu thủ khác nhau cho cùng một vị trí trong suốt một năm là chỉ dấu cho thấy chiều sâu đội hình đã cạn, chứ không phải là một toan tính chiến thuật.

Ở trung tâm của mọi câu chuyện này là Trần Thị Thanh Thúy. Cô là đội trưởng, là chủ công, là người mà cả đội trông cậy mỗi khi bế tắc. Năm nay, cô gánh một khối lượng thi đấu mà tôi không nghĩ bất kỳ vận động viên nào nên phải chịu: từ mùa giải câu lạc bộ ở Nhật Bản, trở về khoác áo VTV Bình Điền Long An, rồi bước vào bốn giải đấu cấp đội tuyển quốc gia kéo dài từ tháng Giêng.

Tại Asiad, cô ghi 36 điểm. Con số ấy, nếu đứng một mình, nghe như một kỳ tích. Nhưng theo ghi nhận từ bản phân tích trận đấu mà tôi có trong tay, hiệu suất của cô ở giải ấy khá thấp. Và khi đặt 36 điểm bên cạnh quãng đường di chuyển, bên cạnh số trận đã chơi, bên cạnh việc cô phải tấn công trong một hệ thống mà hai cánh không còn mở được, con số ấy đọc như một dấu hiệu của sự vắt kiệt hơn là một đỉnh cao phong độ.

Tôi nghĩ mỗi bản hợp đồng đều là một cuộc tìm về — có người về quê, có người tìm nhà mới. Với Thanh Thúy, chuyến đi sang Nhật Bản là bước tiến trong sự nghiệp cá nhân. Nhưng nó cũng đặt ra một câu hỏi mà bóng chuyền Việt Nam chưa trả lời: làm thế nào để một ngôi sao vừa phát triển ở nước ngoài, vừa không bị đốt cháy ở quê nhà?

Xung quanh cô, lớp cựu binh cũng không cùng lúc đạt phong độ. Kim Thoa, Bích Thúy, Khánh Đang là những gương mặt gắn bó lâu năm với đội tuyển. Nhưng trong một năm mà lịch thi đấu dày đặc và đội hình xáo trộn liên tục, gần như không ai đạt đỉnh vào cùng một thời điểm. Đó là dấu hiệu quen thuộc của một tập thể mà công tác quản lý thể lực và lịch trình đang lệch nhịp.

Rồi đến chuyện vắng mặt. Nguyễn Thị Trinh vắng vì lý do gia đình. Hoàng Thị Kiều Trinh chấn thương. Vi Thị Như Quỳnh rời đội vì lý do cá nhân. Nguyễn Thị Uyên chấn thương nặng. Mất ba đến bốn trụ cột cùng lúc là cú sốc mà không đội tuyển hạng hai nào có thể hấp thụ nếu không có một hệ thống đào tạo trẻ đủ dày. Và đội tuyển nữ Việt Nam năm nay không có hệ thống ấy.

Đây là lúc tôi nghĩ đến câu tôi vẫn hay nhắc: viên ngọc thô không nằm ở đáy sân, mà nằm ở nơi người ta không nhìn kỹ. Vấn đề của một năm sa sút không nằm ở chỗ đội tuyển thiếu tài năng. Nó nằm ở chỗ tài năng ấy không được nhìn thấy, không được rèn, không được đưa lên đúng lúc, để rồi khi bốn trụ cột rời đi, đội bóng chỉ còn biết xoay xở bằng những phương án tình thế.

Đến đây tôi muốn đưa ra một góc nhìn khác, và có thể là góc nhìn khiến nhiều người khó chịu.

Cách đặt vấn đề "vì sao bóng chuyền nữ Việt Nam sa sút" giả định rằng đội tuyển này đã từng ở một đỉnh cao ổn định và giờ đang rơi xuống. Tôi không chắc giả định ấy đúng.

Thành tích của giai đoạn trước — vô địch AVC Cup, vô địch SEA V.Cup, dự World Championship — đến từ một thế hệ cầu thủ cụ thể, ở đúng một thời điểm, với một đội hình đủ sâu và đủ lành lặn. Đó là một cửa sổ, không phải một nền tảng. Và điều đáng chú ý là trong lúc Việt Nam tận hưởng cửa sổ ấy, các đối thủ trong khu vực đã không đứng yên. Indonesia tiến bộ. Philippines tiến bộ. Kazakhstan vẫn khó chịu như thường lệ.

Câu hỏi thật sự không phải là "vì sao Việt Nam sa sút", mà là "vì sao bóng chuyền nữ Việt Nam không biến một cửa sổ thành một hệ thống".

Người ta gọi họ là thế hệ vàng. Tôi gọi họ là những người mở đường. Người mở đường thì mở lối, nhưng người mở đường không thể đi thay cho người đến sau. Nếu đằng sau họ không có một con đường được lát đủ chắc — một giải trẻ đủ cạnh tranh, một hệ thống y tế thể thao đủ nghiêm túc, một cách quản lý lịch thi đấu đủ thông minh — thì cửa sổ khép lại là điều tất yếu, không phải tai nạn.

Có một điểm mù nữa trong cách chúng ta bàn về thất bại này. Phần lớn tranh luận đổ về phía ban huấn luyện, cụ thể là khả năng điều chỉnh trong trận của huấn luyện viên Nguyễn Tuấn Kiệt. Đó là một phê bình có cơ sở, bởi những trận thua trước các đối thủ ngang tầm thường mang dấu hiệu của việc sụp đổ trong trận chứ không phải thua kém nền tảng. Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, chúng ta bỏ qua một sự thật khô khan hơn: không có huấn luyện viên nào xoay được một đội hình đã mất bốn trụ cột vì những lý do nằm ngoài chuyên môn.

Sân trống, nhưng tiếng vỗ tay vẫn còn — chỉ là nó đến từ những người không được viết báo. Những người vẫn theo dõi, vẫn đếm từng pha bóng, vẫn nhớ đội hình ra sân của từng trận.

Có một chiều kích nữa mà tôi cho là đáng bàn, và nó thuộc về ngành. Sự nghiệp của Thanh Thúy ở Nhật Bản là một tín hiệu tích cực cho hình ảnh của bóng chuyền nữ Việt Nam. Nhưng nó cũng phơi ra một mâu thuẫn chưa được giải quyết giữa lịch thi đấu câu lạc bộ và lịch thi đấu đội tuyển. Khi một vận động viên vừa phải giữ suất ở câu lạc bộ nước ngoài, vừa phải có mặt ở bốn giải đấu trong nước và khu vực, thì câu hỏi không còn là thể lực. Câu hỏi là thiết kế hệ thống.

Và khi kết quả đội tuyển đi xuống, dòng chảy thương mại đi xuống theo. Các giải đấu khu vực như SEA V.Cup hay AVC Cup là nơi bóng chuyền nữ Việt Nam xây dựng vị thế truyền thông của mình. Thua Indonesia hai lần và Philippines một lần không chỉ là mất điểm xếp hạng. Nó là mất đi một phần sự chú ý của khán giả trong khu vực, trong khi các đối thủ ấy đang tiến lên.

Nếu tôi phải rút ra một điều từ năm nay, thì đó là điều này: bóng chuyền nữ Việt Nam không mất tài năng trong một năm. Đội tuyển mất đi sự ổn định, và sự ổn định là thứ khó xây hơn tài năng rất nhiều.

Có ba thứ tôi sẽ theo dõi trong chu kỳ tới. Thứ nhất là cách phân phối bóng của chuyền hai, bởi đó là thứ dễ sửa nhất và cũng là thứ tạo ra khác biệt nhanh nhất. Thứ hai là cách quản lý khối lượng thi đấu của Thanh Thúy, bởi một đội tuyển phụ thuộc vào một người là một đội tuyển chưa hoàn chỉnh. Thứ ba là tốc độ hồi phục của những trụ cột vắng mặt, bởi sự trở lại của họ sẽ quyết định liệu năm nay là một vết lõm hay một đoạn dốc.

Bóng chuyền nữ Việt Nam vẫn còn cửa sổ. Nhưng cửa sổ không tự mở. Ai đó phải đứng dưới, đỡ lấy, và giữ nó mở.