Bất bại ở Giải cờ vua Mỹ: Wesley So, Awonder Liang và nỗi lo khai cuộc của quân Đen

Bàn cờ số ba ở Giải vô địch cờ vua Mỹ bước vào vòng đấu mà khán giả bắt đầu nhìn nhau. Wesley So ngồi đó, khuôn mặt không đổi qua từng ván. Awonder Liang cũng vậy. Hai kỳ thủ Mỹ cùng giữ thành tích toàn thắng sau những vòng đầu, còn trên bảng tin, Mark Paragua vừa hạ Yip. Những dòng kết quả ấy trôi qua nhanh như mọi bản tin thể thao khác, vài giây sau đã bị cuốn đi bởi một trận bóng đá nào đó.

Với tôi, chúng mở ra một câu hỏi cũ hơn, dai dẳng hơn: liệu hai chữ "toàn thắng" ở giai đoạn đầu một giải quốc gia có thực sự nói lên điều gì? Tôi theo dõi cờ vua từ khi còn là một vận động viên trẻ, rồi làm người tổ chức giải, rồi viết báo. Bốn mươi năm nhìn bàn cờ dạy tôi một điều: thành tích đẹp nhất ở vòng đầu cũng chỉ là thành tích ở vòng đầu.

Giải vô địch cờ vua Mỹ là một sân chơi quốc gia. Nó không nằm trong vòng xoay vòng loại Candidates của FIDE. Nó tồn tại vì danh dự, vì nhà tài trợ, vì hệ số - những lý do rất thật, nhưng không phải lý do biến một kỳ thủ thành ứng viên vô địch thế giới. Wesley So là một Đại kiện tướng kỳ cựu, từ lâu quen với ngưỡng 2700, từng vô địch nước Mỹ. Awonder Liang trẻ hơn, một GM đang lên. Khi hai người cùng toàn thắng, đó là một khởi đầu đẹp, nhưng nó không phải một phát hiện.

Điều đáng chú ý hơn nằm ở tầng sâu. Nước Mỹ đang có một hệ sinh thái cờ vua mạnh, được nuôi bởi các nền tảng trực tuyến, các chương trình đại học và những dòng tiền từ công nghệ. Caruana, So, Nakamura, Dominguez - tầng tinh hoa 2700+ - vẫn đứng vững. Phía sau họ, những cái tên như Liang, Yoo, Mishra đang nhích lên từng năm. Nếu một kỳ thủ trẻ giữ được phong độ xuyên suốt giải, đó mới là tín hiệu đáng theo dõi, chứ không phải hai chữ "toàn thắng" ở vòng ba.

Tôi sinh ra ở Ấn Độ, lớn lên với bàn cờ trong nhà, rồi sang Việt Nam sống và viết. Nhìn từ bên ngoài, tôi thấy một điều mà người trong cuộc Mỹ có thể bỏ sót: chiều sâu của Ấn Độ đang tiến sát nước Mỹ từng năm. Nhưng đó là một câu chuyện khác, dành cho một bài khác. Ở đây, để hiểu vì sao những vòng đầu ấy lại khó đoán, cần nhìn vào một thứ tách biệt hẳn kết quả: khai cuộc.

Trong giới cờ vua, sau nước 1.d4 d5, quân Trắng có hai con đường. Con đường thứ nhất là 2.c4 - Nước Hậu Binh, mở ra cả một rừng lý thuyết: Slav, Bán Slav, Hậu Binh chấp nhận, Hậu Binh cổ điển. Đó là con đường danh giá, nơi ai cũng biết mình đang đi đâu. Con đường thứ hai là không chơi 2.c4. Quân Trắng chọn những hệ thống khiêm tốn: Colle System, Trompowsky, Torre Attack, London System. Họ dựng một thế trận chắc chắn, ít lý thuyết, ít rủi ro, và chờ quân Đen tự sai.

Nếu bạn chưa từng ngồi trước chúng, hãy để tôi mô tả. London System bắt đầu bằng 1.d4, rồi 2.Nf3 và 3.Bf4 - quân Trắng đưa tượng ra trước cả khi quân Đen kịp định hình, dựng một bức tường trắng ở trung tâm. Trompowsky đi 2.Bg5, đưa tượng lên ngay sát cánh Hậu, buộc quân Đen phải trả lời trước khi kịp nghĩ. Torre Attack chọn 3.Bg5 ở một trật tự khác. Colle System giữ mọi quân ở nhà, chờ e3 và Bd3, như một người đóng cửa cài then rồi ngồi im.

Nhánh này được giới huấn luyện khai thác từ lâu, chẳng có gì mới. Nhưng nó vẫn khiến nhiều người chơi quân Đen mất ngủ, vì họ đã dành hàng trăm giờ cho Slav và Bán Slav, rồi đối thủ đặt lên bàn một London System, và mọi sự chuẩn bị trở nên vô nghĩa. Cái khó của quân Đen không nằm ở việc tìm nước đi mạnh nhất, mà ở việc tìm ra một kế hoạch, bất kỳ kế hoạch nào, trong một thế trận mà quân Trắng đã từ chối đặt cược.

Tôi nhớ những buổi bình luận ở Đà Nẵng, khi một kỳ thủ trẻ hỏi tôi: "Thầy ơi, sao cứ gặp London System là con bí?" Tôi bảo: "Vì con đang cố thắng một người không muốn thua." Đó là bản chất của những hệ thống này. Chúng không tấn công. Chúng phòng thủ trước. Chúng biến ván cờ thành một cuộc đối thoại mà quân Trắng chỉ chịu ngồi nghe.

Gần đây, một sản phẩm huấn luyện của IM Valeri Lilov quảng cáo sáu video hướng dẫn quân Đen đối phó với đúng những hệ thống này. Cách đóng gói rất khéo: gọi chúng là "cực kỳ nguy hiểm", như một mối đe dọa mà quân Đen buộc phải chuẩn bị cho từng cái. Mỗi video một kế hoạch. Nghe hợp lý. Nhưng cần bình tĩnh nhìn lại.

Danh sách của sản phẩm còn có cả Blackmar-Diemer Gambit và Richter-Veresov, hai hệ thống tần suất thấp. Blackmar-Diemer là một canh bạc hi sinh tốt mà giới câu lạc bộ rất thích; Richter-Veresov là một hệ thống hiếm gặp của quân Trắng. Giá trị thực chiến của chúng cho một repertoire quân Đen rất khiêm tốn so với chi phí học. Đó là tâm lý học cho đủ, không phải học cho sâu.

Và có một điều mà không khóa học nào dạy được: bạn không thể mua sự hiểu biết. Bạn chỉ có thể mua thông tin. Sự hiểu biết đến từ việc ngồi trước bàn cờ, thua một ván vì không biết làm gì với quân Đen, rồi tự hỏi tại sao. Sáu video có thể mở một cánh cửa, nhưng chúng không thể bước qua thay bạn.

Những hệ thống như Colle, Trompowsky, Torre hay London không "cực kỳ nguy hiểm" theo nghĩa khách quan. Chúng chỉ khó chịu. Và sự khó chịu ấy đang được bán như một nỗi sợ.

Trong bản tin tôi đọc, có một lỗi khiến tôi phải gấp máy lại: tiêu đề nói về Giải vô địch Mỹ, nhưng phần thân lại là một bài quảng cáo khóa học khai cuộc. Hai bài viết khác nhau bị trộn vào một dòng tin. Tôi không trách người đọc. Tôi trách cái cách chúng ta tiêu thụ tin. Khi một bản tin vừa bán kết quả vừa bán sản phẩm, người đọc không còn biết đâu là sự kiện, đâu là lời mời mua hàng.

Cũng vậy với xG, điều tôi vẫn thường nhắc trong các buổi bình luận. Con số mô hình hóa cú sút không giải thích được quyết định của trọng tài, phong độ thật của một cầu thủ, hay khoảnh khắc một người trẻ vụt sáng. Với cờ vua cũng thế: "toàn thắng" là một chỉ số nhỏ, chưa hoàn chỉnh, và tuyệt đối không nên suy diễn thành dự báo ngôi vô địch. Một thành tích toàn thắng trên vài vòng là một mẫu quá bé để nói lên sức mạnh thật của bất kỳ ai.

Còn dòng "Paragua hạ Yip" vẫn ám ảnh tôi. Một GM đấu với một kỳ thủ nữ. Nếu hai người ở cùng một bảng, hoặc là giải đấu mở, hoặc là dữ liệu bị ghép sai. Tôi không có câu trả lời. Nhưng tôi biết một điều: khi một bản tin không giải thích được chính nó, thì mọi kết luận rút ra từ đó đều mong manh.

Tôi tưởng bị lưu đày khỏi bóng đá, hóa ra bóng đá đưa tôi vào sâu trong chính mình. Bốn mươi năm sau, tôi học được rằng bàn cờ cũng vậy - nó dạy tôi nước đi, và nó dạy tôi cách nghi ngờ. Nghi ngờ một thành tích đẹp. Nghi ngờ một tiêu đề. Nghi ngờ cả chính mình khi mình quá muốn tin.

Nếu Wesley So và Awonder Liang thực sự đi đến cuối giải với thành tích ấy, hãy ghi lại - đó sẽ là một câu chuyện thật. Còn nếu không, chúng ta sẽ hiểu rằng hai chữ "toàn thắng" ở vòng đầu chỉ là hạt bụi trên mặt bàn cờ. Điều đáng chờ đợi nhất có lẽ không phải là ngôi vô địch, mà là khoảnh khắc một kỳ thủ trẻ ngẩng đầu lên và hỏi: "Ván này, nước nào là nước của tôi?"