Nghi thức bị phá vỡ ở Debrecen: Ireland, Israel và bài toán quản trị của UEFA

Debrecen, Hungary. Một sân vận động không thuộc về ai.

Ghế trống trải dài theo từng khán đài, nhiều đến mức tiếng hô của vài trăm cổ động viên vang lên rồi tan biến ngay lập tức vào khoảng không phía dưới mái che. Đây là "sân nhà" của đội tuyển Israel trong một trận đấu thuộc UEFA Nations League. Nhưng không có gì thuộc về họ ở nơi này — không khán đài, không bầu không khí, không lợi thế sân bãi theo cách người ta vẫn hiểu.

Rồi nghi thức bắt đầu. Hai đội xếp hàng. Và các cầu thủ Ireland — toàn bộ đội hình — không đưa tay ra.

Họ đã thông báo trước cho phía Israel. Họ đã xin phép và được UEFA chấp thuận. Tôi đã tua lại đoạn băng nghi thức ấy nhiều lần, và điều khiến tôi dừng lại không phải là hành động từ chối bắt tay. Điều khiến tôi dừng lại là khoảnh khắc quốc ca Israel vang lên: cả đội hình Ireland đứng im, cúi đầu, tay khoanh sau lưng. Không ai nhìn thẳng về phía lá cờ.

Đó là một khoảnh khắc bóng đá. Và đó cũng là một khoảnh khắc quản trị, một khoảnh khắc truyền thông, và một khoảnh khắc bản quyền — theo đúng nghĩa đen của từ này.

Người ta gọi những trận đấu kiểu này là mảng lề. Tôi gọi đó là nơi cất giấu những câu chuyện thật.

—

Trận đấu thuộc khuôn khổ UEFA Nations League, League B, Group 3. Tỷ số cuối cùng: Ireland 3-0 Israel. Ba bàn thắng được ghi trong 12 phút đầu tiên của hiệp một — phút 13, phút 16, phút 25. Sau đó không còn bàn thắng nào trong khoảng 65 phút còn lại.

Tôi phải nói ngay điều này, vì nó quyết định toàn bộ phần phân tích phía sau: đó là tất cả những gì tôi có. Không xG. Không PPDA. Không thống kê kiểm soát bóng. Không đội hình xuất phát. Không thay người. Không sơ đồ chiến thuật.

Trong nghề của tôi, khi một trận đấu chỉ để lại tỷ số và mốc thời gian bàn thắng, thì mọi kết luận chiến thuật rút ra từ đó đều là suy diễn. Tôi sẽ không làm điều đó. Cái tôi có là bối cảnh — và bối cảnh ở đây dày hơn bất kỳ trận đấu nào tôi từng theo dõi trong nhiều năm gần đây.

Trận này được tổ chức tại Debrecen, Hungary, thay vì trên lãnh thổ Israel. Đó là một lựa chọn địa điểm trung lập mang tính an ninh, đã trở thành thông lệ trong chương trình thi đấu của đội tuyển Israel. Hệ quả cạnh tranh thì rõ: đội được chỉ định làm chủ nhà phải chơi ở một nơi không phải nhà mình, trước một khán đài gần như trống, trong khi đội khách chỉ phải thực hiện một chuyến bay ngắn trong lòng Trung Âu thay vì một hành trình dài tới Trung Đông.

Về phía Ireland, một chuỗi sự kiện diễn ra trong những ngày trước trận. Toàn đội hủy một buổi tập để họp nội bộ và bỏ phiếu về việc có tiếp tục thi đấu hay không. Kết quả bỏ phiếu có lợi cho việc ra sân, nhưng biên độ không được công bố. Thủ môn số một Gavin Bazunu tuyên bố rút khỏi cả hai lượt trận — không vì chấn thương, mà vì một lựa chọn cá nhân gắn với tình hình ở Gaza. Đội trưởng Dara O'Shea cam kết quyên toàn bộ thu nhập từ trận đấu. Ban lãnh đạo Liên đoàn bóng đá Ireland, bao gồm giám đốc điều hành David Courell, tham gia vào cử chỉ này. Ở một tầng cao hơn, FAI đã vận động hành lang với UEFA về tư cách thành viên của Israel.

Trước đó, hơn 160 vận động viên đã ký một lá thư ngỏ. Các chiến dịch kêu gọi tẩy chay đã diễn ra trong nhiều tháng.

Và lượt về được ấn định vào ngày 4 tháng 10, bảy ngày sau lượt đi, tại một địa điểm trung lập khác — theo ghi nhận, ở Serbia.

—

Bây giờ, đến phần tôi cho là quan trọng nhất. Câu chuyện này có hai tầng, và phần lớn các bài viết tôi đọc đều chỉ kể tầng thứ nhất.

Tầng thứ nhất là câu chuyện con người: các cầu thủ Ireland lựa chọn một hình thức phản đối trong khuôn khổ trận đấu. Tầng thứ hai là câu chuyện hệ thống: làm thế nào một cử chỉ mang tính chính trị lại được một tổ chức quản lý bóng đá chấp thuận trước, bằng văn bản, và đi vào trận đấu như một phần của nghi thức.

Chi tiết đáng chú ý nhất trong toàn bộ hồ sơ này không phải là việc các cầu thủ từ chối bắt tay. Đó là việc họ thông báo trước cho đối thủ và nhận được sự chấp thuận của UEFA.

Tại sao điều này quan trọng đến vậy? Trong bóng đá, một hành động phản đối tự phát và một hành động phản đối đã được đăng ký là hai thứ khác nhau về mặt pháp lý, ở mức độ căn bản.

Hành động tự phát đặt ban tổ chức vào tình thế phải phản ứng sau khi sự việc đã xảy ra. Và phản ứng sau khi sự việc đã xảy ra, theo kinh nghiệm theo dõi các án kỷ luật của tôi, luôn nặng tay hơn — bởi vì nó phải chứng minh quyền lực. Một ban tổ chức buộc phải xử lý muộn thường xử lý mạnh. Đó là quy luật tôi đã thấy lặp lại nhiều lần, ở nhiều môn, ở nhiều cấp độ.

Hành động được đăng ký trước thì ngược lại. Nó đặt ban tổ chức vào tình thế phải quyết định trước, khi chưa có áp lực dư luận, chưa có tổn thất hình ảnh. Và một khi đã chấp thuận, tổ chức đó khó có thể quay lại trừng phạt chính quyết định của mình mà không tự phủ nhận mình.

Đây là một bài học về quản trị mà nhiều liên đoàn nên ghi lại. Và nó là lý do tại sao tôi gọi đây là một nghi thức đã được đàm phán, được đóng khung trong các giới hạn mà hệ thống dung thứ.

Nhưng có một chỗ tinh tế mà tôi muốn mổ xẻ.

Theo những thông tin hiện có, sự chấp thuận trước đó chỉ bao trùm phần bắt tay. Việc cúi đầu trong lúc quốc ca đối phương vang lên và việc đeo băng đen tang là hai hành vi tách biệt.

Chúng không nằm trong phạm vi văn bản chấp thuận, ít nhất là theo những gì được ghi lại. Điều đó nghĩa là dư địa xử lý kỷ luật nằm ở đây, không nằm ở cái bắt tay.

Trong hệ thống quy định của UEFA và IFAB, các điều khoản về trang phục, thiết bị và thông điệp trên sân thường yêu cầu phê duyệt trước từ ban tổ chức giải. Các án phạt liên quan đến thông điệp chính trị hoặc ý thức hệ trong khuôn khổ các giải đấu UEFA không phải chưa từng tồn tại. Tôi không có dữ liệu cụ thể về các án phạt ấy trong tay, nên tôi sẽ không đưa ra một ước tính nào. Cấu trúc rủi ro thì rõ: phần được duyệt là phần an toàn, phần không được duyệt là phần có thể phát sinh hồ sơ.

Các điều khoản về tôn trọng quốc ca thường được thực thi thông qua các điều luật về hành vi và ứng xử. Một lần nữa, tôi không có số điều khoản cụ thể, và tôi sẽ không bịa ra chúng để bài viết trông chắc chắn hơn.

Điều tôi có thể nói chắc là: trong một hồ sơ như thế này, rủi ro kỷ luật nghiêm trọng đến từ phần không được đàm phán, không phải phần được đàm phán.

—

Một chi tiết khác mà tôi cho là quan trọng hơn mức độ người ta chú ý tới nó: cuộc bỏ phiếu nội bộ của đội tuyển Ireland có kết quả ủng hộ việc ra sân, nhưng biên độ không được công bố.

Trong quản lý phòng thay đồ, công bố kết quả mà giữ kín biên độ là một kỹ thuật bảo vệ sự thống nhất. Nó cho phép đội hình xuất hiện trước công chúng như một khối, trong khi bên trong vẫn tồn tại một thiểu số. Đó là một lựa chọn hợp lý — thậm chí là khéo léo.

Vấn đề nằm ở chỗ khác. Khi biên độ của một cuộc bỏ phiếu trở thành thông tin công khai, người ở phe thiểu số buộc phải chọn giữa im lặng và minh bạch. Phần lớn chọn im lặng. Nhưng im lặng ấy có trọng lượng, và trọng lượng ấy sẽ được cảm nhận vào lúc ít ngờ nhất — có thể là trong những ngày trước lượt về ngày 4 tháng 10.

Trong bóng đá nữ, nơi tôi dành phần lớn sự nghiệp, tôi từng chứng kiến một đội chia rẽ chỉ vì một quyết định tập thể bị rò rỉ ra ngoài. Không ai trong số họ muốn làm ầm ĩ. Nhưng khi biên độ trở thành thông tin công khai, thì sự thống nhất không còn là một sự kiện đã xảy ra. Nó trở thành một trạng thái phải được duy trì liên tục.

Và đó là gánh nặng mà không ai trong ban huấn luyện muốn nhận thêm vào giữa một cặp đấu quốc tế.

—

Về mặt tài chính, hồ sơ này không có chuyển nhượng, không có hợp đồng, không có lương. Nên tôi sẽ không nói về chuyển nhượng. Nhưng có ba điểm chạm tài chính mà tôi có thể chỉ ra, và cả ba đều thú vị hơn một thương vụ chuyển nhượng thông thường.

Điểm chạm đầu tiên là quyết định tuân thủ lịch thi đấu thay vì đơn phương rút lui. Trong khuôn khổ một giải đấu của UEFA, việc rút lui đơn phương dẫn tới nguy cơ xử thua, phạt tiền, và thậm chí loại khỏi giải. Đó là một khoản lỗ trực tiếp vào doanh thu tham dự và các khoản phân phối đoàn kết — nguồn thu quan trọng với các liên đoàn không có hợp đồng truyền hình lớn. Việc chọn ra sân, phản đối trong giới hạn được dung thứ, và vận động hành lang ở tầng thể chế là lựa chọn có chi phí thấp nhất. Đây không phải một quyết định cảm tính. Đây là một quyết định được tính toán.

Điểm chạm thứ hai là địa điểm. Nếu lượt về ngày 4 tháng 10 thực sự được tổ chức ở một địa điểm trung lập thay vì Dublin, thì FAI mất đi nguồn thu từ một trận sân nhà có tính cạnh tranh — vé, khách mời, dịch vụ, và toàn bộ hệ sinh thái quanh một trận đấu quốc tế. Tôi không có dữ liệu cho khoản này, và tôi sẽ không đưa ra một ước tính phỏng đoán. Nhưng đây là rủi ro tài chính lớn nhất có thể nhận diện trong hồ sơ.

Điểm chạm thứ ba là khoản quyên góp cá nhân của đội trưởng Dara O'Shea — toàn bộ thu nhập từ trận đấu. Đây là thu nhập cá nhân, không phải chi tiêu của câu lạc bộ hay liên đoàn. Giá trị kế toán của nó bằng không. Giá trị biểu tượng của nó thì rất lớn. Và trong ngành này, giá trị biểu tượng có một cách riêng để chuyển hóa thành giá trị tài chính — chỉ là không đi qua bảng cân đối kế toán.

—

Đây là phần khiến tôi lo nhất, và tôi nghĩ bất kỳ ai làm quản lý thể thao chuyên nghiệp cũng nên lo cùng.

Hai tiền lệ được thiết lập cùng lúc trong hồ sơ này.

Tiền lệ thứ nhất: một liên đoàn thành viên vận động hành lang với liên đoàn châu lục về tư cách thành viên của một liên đoàn thành viên khác. Tiền lệ thứ hai: một cầu thủ rút khỏi đội tuyển quốc gia vì lý do phi thể thao, và điều đó được chấp nhận như một lựa chọn chính đáng.

Cả hai đều khó đảo ngược hơn bất kỳ án phạt tiền nào. Một án phạt tiền kết thúc khi nộp tiền. Một tiền lệ thì tồn tại mãi, và mỗi lần được viện dẫn, nó lại mạnh thêm.

Với các liên đoàn bóng đá, hệ quả thực tế của tiền lệ thứ hai là: việc triệu tập cầu thủ trở thành một vấn đề thương lượng, không còn là một vấn đề tự động. Một khi cánh cửa đó mở ra, nó không đóng lại dễ dàng. Và điều đó nghĩa là mọi huấn luyện viên đội tuyển quốc gia, từ nay, phải tính đến một biến số mới trong kế hoạch nhân sự của mình: sự sẵn sàng về mặt đạo đức, chứ không chỉ sự sẵn sàng về mặt thể lực.

Tôi viết về những người không có chỗ trong bảng xếp hạng, nhưng có tên trong lịch sử. Và đôi khi, những người đó lại là những người thay đổi luật chơi cho tất cả những người còn lại.

—

Tôi muốn quay lại hình ảnh khán đài Debrecen một lần nữa, vì nó là chi tiết ám ảnh tôi nhất trong toàn bộ hồ sơ.

Một trận đấu quốc tế cấp đội tuyển quốc gia, trong khuôn khổ Nations League, được tổ chức trước một khán đài gần như trống. Điều đó vượt ra ngoài vấn đề thẩm mỹ. Đó là một dữ kiện kinh tế và cạnh tranh.

Lợi thế sân nhà trong bóng đá phần lớn đến từ khán giả — từ tiếng ồn, từ áp lực lên trọng tài, từ tâm lý cầu thủ, từ những pha bóng mà một cầu thủ chủ nhà chạy thêm được nửa mét vì có người hét tên mình. Khi khán đài trống, toàn bộ lượng lợi thế đó bốc hơi. Và khi nó bốc hơi một cách có hệ thống, chứ không phải ngẫu nhiên trong một trận, thì bảng cân bằng cạnh tranh bị lệch.

Tôi không có dữ liệu để định lượng mức lệch này. Nhưng tôi biết rằng các mô hình dự đoán trận đấu theo quy ước vẫn áp một hệ số sân nhà nhất định cho các trận trung lập, và hệ số đó có thể vẫn còn quá cao so với thực tế của một sân vận động không khán giả. Đây là một điểm mù mà những người làm dữ liệu bóng đá nên nhìn thẳng vào, thay vì tiếp tục tin vào những tấm bản đồ nhiệt đẹp đẽ không nói lên điều gì về vai trò thật của một cầu thủ trong hệ thống.

Khi phòng tập trống, tiếng nói của họ lại vang xa hơn bao giờ hết. Nhưng khi sân đấu trống, lợi thế của họ lại biến mất.

—

Có một nghịch lý truyền thông trong hồ sơ này mà tôi muốn gọi tên.

Về mặt sản phẩm trực tiếp, trận đấu này gần như vô giá trị: khán đài trống, một cặp đấu ít tên tuổi ở hạng hai của bóng đá châu Âu, không có ngôi sao hàng đầu nào để bán hình ảnh. Về mặt nội dung, nó lại là một trong những sự kiện được đưa tin nhiều nhất trong tuần.

Đây là một mô hình đáng theo dõi: giá trị truyền thông tăng trong khi giá trị sản phẩm sống giảm. Với các đài truyền hình và nhà xuất bản nội dung, đó là tin tốt — họ có một câu chuyện để kể mà không cần một trận đấu hay. Với các nhà tài trợ, đó là một tình huống phải cân nhắc kỹ, bởi vì đứng cạnh một trận đấu như thế này nghĩa là đứng cạnh một câu chuyện mà bạn không kiểm soát được hướng đi của nó.

Trong nhiều năm làm nghề, tôi nhận ra rằng các nhà tài trợ không sợ tranh cãi. Họ sợ tranh cãi không có hồi kết. Và đây là một câu chuyện không có hồi kết trong tầm nhìn ngắn hạn.

—

Tôi muốn dành một đoạn để nói về những gì tôi không thể nói, bởi vì đó cũng là một phần của sự trung thực.

Tôi không thể nói Ireland thắng xứng đáng hay may mắn, vì tôi không có dữ liệu quá trình. Tôi không thể nói Gavin Bazunu sẽ còn chơi cho đội tuyển Ireland hay không, vì tôi không có thông tin về cuộc trao đổi giữa anh và liên đoàn. Tôi không thể nói UEFA có mở hồ sơ kỷ luật hay không, vì chưa có thông báo nào. Tôi không thể nói các nhà tài trợ đang phản ứng thế nào, vì không có tuyên bố nào từ phía họ được ghi nhận.

Và tôi không thể nói cuộc bỏ phiếu nội bộ của đội tuyển Ireland có biên độ bao nhiêu, vì thông tin đó không được công bố.

Trong nghề báo thể thao, có một cám dỗ rất lớn là lấp đầy các khoảng trống bằng suy đoán để bài viết trông hoàn chỉnh hơn. Tôi đã từng thấy những bài viết như thế. Chúng đọc rất hay. Và chúng sai.

Nếu một hồ sơ có quá nhiều khoảng trống, giá trị của nó nằm ở việc chỉ ra các khoảng trống ấy, chứ không nằm ở việc che chúng đi.

—

Đến đây tôi muốn nói điều mà tôi cho là ngược với trực giác của phần lớn độc giả.

Câu chuyện này trông giống một phong trào. Nó chưa phải một phong trào. Hãy đếm lại các dữ kiện có thể kiểm chứng: một đội hình đứng với tay khoanh sau lưng; một số băng đen tang; một cầu thủ rút lui; một liên đoàn gửi thư tới liên đoàn châu lục; và trận đấu vẫn được tổ chức đúng lịch, đúng quy định, với kết quả 3-0.

Không trận nào bị hủy. Không đội nào rút khỏi giải. Không cầu thủ nào bị cấm thi đấu. Cái chúng ta có là một cuộc thương lượng được đóng khung trong giới hạn mà hệ thống dung thứ.

Khoảng cách giữa nhiệt độ truyền thông và thay đổi hành vi thực tế ở đây rất lớn. Và khoảng cách ấy chính là thứ tôi gọi là bong bóng tự sự: một câu chuyện được kể lớn hơn những gì nó thực sự làm.

Điều này không làm cho cử chỉ đó trở nên vô nghĩa. Nó có nghĩa là chúng ta cần đọc cử chỉ đó đúng. Và đọc đúng nó nghĩa là nhìn vào kiến trúc tuân thủ phía sau, chứ không chỉ nhìn vào hình ảnh trên sân.

Có một chi tiết khác bị đưa tin quá ít so với tầm quan trọng của nó. Trong khi toàn bộ sự chú ý đổ vào cử chỉ của các cầu thủ, thì chính FAI — với tư cách một liên đoàn thành viên — đã vận động hành lang về tư cách thành viên của một liên đoàn thành viên khác. Đó là một sự kiện ở tầng quản trị, không phải tầng thi đấu. Và đó mới là nơi những hệ quả lâu dài nằm lại.

Và đây là điều cuối cùng, có thể gây tranh cãi: tỷ số 3-0 đang được đọc như một tín hiệu về phong độ của Ireland. Tôi không nghĩ chúng ta có đủ cơ sở để làm điều đó. Ba bàn thắng trong 12 phút, rồi 65 phút không có gì thêm — đó là một hình dạng tỷ số có thể được giải thích theo ít nhất hai cách trái ngược nhau. Một đội có thể đã áp đảo hoàn toàn trong 12 phút rồi quản lý trận đấu. Hoặc một đội có thể đã sụp đổ cấu trúc sau bàn thua đầu tiên. Tôi không biết. Và khi không biết thì phải nói là không biết.

—

Điều tôi mang ra khỏi câu chuyện này không phải một kết luận về ai đúng ai sai. Đó là một câu hỏi về biên giới.

Bóng đá châu Âu vừa chứng kiến một cử chỉ chính trị đi qua cửa quy trình — được thông báo, được chấp thuận, được thực hiện trong giới hạn. Và điều đó đặt ra một vấn đề chưa có câu trả lời rõ ràng: ranh giới giữa tưởng niệm và thông điệp chính trị nằm ở đâu?

Khi một băng đen tang được chấp thuận cho mục đích tưởng niệm, nó có còn là tưởng niệm khi toàn bộ một đội hình đeo nó trong cùng một trận đấu? Khi một cái cúi đầu được thực hiện trong lúc quốc ca đối phương vang lên, đó là tôn trọng hay là phản đối?

Tôi không có câu trả lời. Nhưng tôi biết rằng một tổ chức quản lý bóng đá, sau khi đã cho phép một cử chỉ đi qua cửa quy trình, sẽ phải sớm muộn định nghĩa lại cánh cửa đó. Và cách họ định nghĩa nó sẽ trở thành tiêu chuẩn cho mọi liên đoàn thành viên, ở mọi trận đấu, trong nhiều năm tới.

Chính sách không đổi từ bàn giấy. Nó đổi từ những tiếng nói không chịu im lặng. Nhưng để một tiếng nói không chịu im lặng đi được qua cửa quy trình mà không bị chặn lại ở cửa, thì nó phải được đóng khung đúng cách — và đó là bài học lớn nhất mà Debrecen để lại.